Evlilik Birliğinin Temelinden Sarsılması Davası (TMK 166) – 2026
Hızlı Yanıt — Evlilik Birliğinin Temelinden Sarsılması
Türkiye’de en sık açılan çekişmeli boşanma sebebidir. Mahkeme boşanmaya karar verebilmek için iki koşulu birlikte arar:
- Birinci koşul: Evlilik birliğinin temelinden sarsılmış olması
- İkinci koşul: Ortak hayatın artık çekilmez / beklenemez hale gelmesi
- Kusur ve dava hakkı: Davayı her eş açabilir; ancak Yargıtay tam kusurlu eşin boşanma elde etmesini her zaman kabul etmez — davalının az da olsa kusuru genellikle aranır
- Davalının itiraz hakkı (m.166/2): Davacı daha ağır kusurluysa davalı itiraz edebilir; ancak itiraz hakkın kötüye kullanımıysa boşanma yine mümkün
- 2024 değişikliği (m.166/4): Dava reddinden sonra 1 yıl + ortak hayat kurulamamışsa yeni boşanma imkânı
- Sarsılmaya örnek olaylar: Şiddet, hakaret, sadakatsizlik, aile müdahalesi, sorumsuzluk, bağımlılık, cinsel sorunlar
- Hâkimin takdiri geniştir: Tarafların sosyal-kültürel koşulları da değerlendirilir (HGK 2019/1397 K.)
- Fer’î talepler: Nafaka + tazminat talepleri kusurla sıkı bağlantılıdır; kusur doğru kurgulanmazsa fer’îler zarar görür
Evlilik birliğinin temelinden sarsılması (halk arasında “şiddetli geçimsizlik”) davası, kanunda en geniş kapsama sahip boşanma sebebidir. Geniş kapsamı hem bir güç hem bir risk içerir: Her türlü olayı kapsayabilir; ama ispat, kusur dağılımı ve fer’î taleplerin doğru kurgulanmaması hak kayıplarına yol açar. Bu rehberde TMK m.166 çerçevesini, Hukuk Genel Kurulu kararlarını ve pratik stratejiyi aktarıyorum.
Kanuni Dayanak: TMK m.166
TMK Madde 166/1-2 — Evlilik Birliğinin Sarsılması
“Evlilik birliği, ortak hayatı sürdürmeleri kendilerinden beklenmeyecek derecede temelinden sarsılmış olursa, eşlerden her biri boşanma davası açabilir.”
“Yukarıdaki fıkrada belirtilen hâllerde, davacının kusuru daha ağır ise, davalının açılan davaya itiraz hakkı vardır. Bununla beraber bu itiraz, hakkın kötüye kullanılması niteliğinde ise ve evlilik birliğinin devamında davalı ve çocuklar bakımından korunmaya değer bir yarar kalmamışsa boşanmaya karar verilebilir.”
TMK Madde 166/4 — 2024 Değişikliği (7532 sayılı Kanun, 14.11.2024)
“Boşanma sebeplerinden herhangi biriyle açılmış bulunan davanın reddine karar verilmesi ve bu kararın kesinleştiği tarihten başlayarak bir yıl geçmesi hâlinde, her ne sebeple olursa olsun ortak hayat yeniden kurulamamışsa evlilik birliği temelden sarsılmış sayılır ve eşlerden birinin istemi üzerine boşanmaya karar verilir.”
2024 Değişikliğinin Pratiğe Etkisi
14.11.2024 tarihli değişiklikle daha önce boşanma davası reddedilen kişiler için red kararının kesinleşmesinden itibaren 1 yıl bekleme süresi yeterli hale gelmiştir (öncesinde 3 yıldı). Bu değişiklik özellikle daha önce dava açmış ve ret kararıyla karşılaşmış kişiler açısından strateji değişikliği yaratmaktadır.
Boşanma İçin İki Koşul: HGK Çizgisi
Evlilik Birliğinin Temelinden Sarsılmış Olması
Evlilik kurumunu ayakta tutan güven, saygı, sevgi ve birliktelik bağının taraflarda fiilen kalmamış olması. Bu tespit hâkimin geniş takdir alanına girer; kanun hâkime çerçeve çizer ama sınırlı örnek vermez.
Ortak Hayatın Çekilmez / Beklenemez Hale Gelmesi
Evlilik birliğinin sürdürülmesinin eşlerden artık “beklenmeyecek derecede” yıpranmış olması. Soyut bir yıpranma değil; somut olayların eşlik ettiği ve hâkimin vicdanen kanaat getireceği bir çekilmezlik aranır.
Hukuk Genel Kurulu — İki Koşulun Birlikte Aranması
“Evlilik birliğinin temelinden sarsılması nedeniyle boşanmaya karar verilebilmesi için başlıca iki şartın gerçekleşmiş olması gerekmektedir. İlki, evlilik birliğinin temelinden sarsılmış olması, diğeri ise ortak hayatın çekilmez hâle gelmiş bulunmasıdır… Madde hükmü, evlilik birliğinin sarsılıp sarsılmadığı noktasında hâkime takdir hakkı tanımıştır.”
HGK, 2017/2651 E., 2020/333 K. — Aynı yönde: HGK, 2017/2209 E., 2020/475 K.
Tam Kusurlu Eş Boşanabilir mi?
Kusur Analizi: Tam Kusurlu Eş Boşanabilir mi?
Hukuk Genel Kurulu — Tam Kusurlu Eş Her Zaman Boşanma Elde Edemez
“Söz konusu hüküm uyarınca evlilik birliği temelinden sarsılmış olduğu takdirde, eşlerden her biri kural olarak boşanma davası açabilir ise de, Yargıtay bu hükmü tam kusurlu eşin dava açamayacağı şeklinde yorumlamaktadır… Davacının kusuru daha ağır ise davalının açılan davaya itiraz hakkı bulunmaktadır (TMK m.166/2)… itiraz hakkın kötüye kullanılması niteliğinde ise ve korunmaya değer bir yarar kalmamışsa boşanmaya karar verilebilir.”
HGK, 2017/1931 E., 2019/340 K.
Hukuk Genel Kurulu — Davalının Az da Olsa Kusuru Aranır
“Kusur ilkesine göre genel sebeple (TMK m.166/1) boşanmaya karar verebilmek için davalının az da olsa kusurlu olması gerekir.”
HGK, 2017/1938 E., 2019/378 K. — Aynı yönde: HGK, 2020/97 E., 2021/241 K.
Pratik Uyarı: “Karşı Taraf Kusursuz” Argümanı Riski
“Ben evliliği bitirdim, karşı taraf tamamen kusursuz ama birlik sarsıldı” argümanı her dosyada boşanma sağlamayabilir. Davalının az da olsa kusurlu davranışının dosyada mevcut olması, boşanma kararı açısından kritik güvencedir. Bu nedenle vakıaların ve kusur dağılımının başından doğru kurgulanması zorunludur.
TMK m.166/2: Davalının İtiraz Hakkı ve Kötüye Kullanım
İtiraz Mekanizması Nasıl İşler?
- Kural: Davacı daha ağır kusurluysa davalı davaya itiraz edebilir; itiraz boşanmayı engelleyebilir
- İstisna: İtiraz hakkın kötüye kullanımıysa (davalı evliliği sürdürmek istemiyorsa, evlilik birliği fiilen yoksa) boşanmaya yine karar verilebilir
- İkinci istisna koşulu: Evlilik birliğinin devamında davalı ve çocuklar bakımından korunmaya değer yarar kalmamış olması
Bu mekanizma; davacının daha ağır kusurlu bile olsa bazı durumlarda boşanma kararı alabilmesini sağlar — ancak bu yolun işlemesi için hâkimin iki koşulu birlikte tespit etmesi gerekir.
Hukuk Genel Kurulu — İtiraz ve Hakkın Kötüye Kullanımı
“Ağır kusurlu tarafın dahi (TMK m.166/2) dava hakkı vardır… boşanmaya karar verilebilmesi için davalının az da olsa kusurunun varlığı kaçınılmazdır… az kusurlu durumda olan davalı eşin açılan davaya itiraz hakkı… hâkim ‘itirazın hakkın kötüye kullanılması niteliğinde olduğuna ve ayrıca evlilik birliğinin devamında davalı ve çocuklar bakımından korunmaya değer bir yarar kalmadığı’ kanaatine vardığı takdirde boşanmaya karar verebilecektir.”
HGK, 2017/1586 E., 2021/247 K.
İzmir Boşanma Avukatı — Çekişmeli Boşanma Stratejisi
Kusur dağılımının doğru kurgulanması, delil paketinin oluşturulması ve fer’î taleplerin doğru sıralanması; davanın hem boşanma hem nafaka/tazminat boyutunda başarıyla sonuçlanmasını belirleyen kritik adımlardır.
Hangi Olaylar Temelden Sarsılma Sayılır?
Şiddet ve Taciz
- Fiziksel şiddet (darp, darp raporu)
- Psikolojik şiddet (sürekli hakaret, aşağılama, tehdit)
- Ekonomik şiddet (para vermeme, aşırı borçlanma, evi geçindirmeme)
- Cinsel şiddet ve doğal olmayan yollarla ilişkiye zorlama
Güven Sarsıcı Davranışlar
- Sadakatsizlik (zina ispatlanmasa bile güven kırıcı davranış)
- Gizli iletişim, gizli görüşmeler
- Yalan söyleme, manipülasyon
- Sosyal medya aracılığıyla güven ihlali
Aile Müdahalesi ve Sorumsuzluk
- Eşin aile büyüklerinin evliliğe aşırı karışmasına sessiz kalması
- Evin ve çocuğun giderlerine katılmama
- Sürekli ilgisizlik ve sorumsuzluk
- Uzun süre fiili ayrılık (destekleyici unsur olarak)
Bağımlılıklar ve Cinsel Sorunlar
- Alkol, kumar veya madde bağımlılığı
- Bağımlılığa rağmen tedaviye yanaşmama
- Cinsel sorunlar ve tedaviden kaçınma
- Uzun süreli cinsel ilişki reddi (haklı neden olmaksızın)
İspat Stratejisi: Delil Davası
TMK Madde 184 — Boşanmada Yargılama Usulü
“Hâkim, boşanma veya ayrılık davasının dayandığı olguların varlığına vicdanen kanaat getirmedikçe, bunları ispatlanmış sayamaz. Tarafların bu konudaki her türlü ikrarları hâkimi bağlamaz. Hâkim, kanıtları serbestçe takdir eder.”
| Delil Türü | Ne İspatlar | Dikkat Edilmesi Gereken |
|---|---|---|
| Tanık | Olayların gerçekleştiğini, şiddetin veya geçimsizliğin süreğenliğini | Somut olmalı: tarih-yer-olay. “Çok geçimsizlerdi” genel beyanı zayıftır |
| 6284 kararı / kolluk tutanağı | Tek başına kusur ispatı olmasa da olay örgüsünü güçlendirir | Diğer delillerle birlikte sunulmalı |
| Sağlık raporu (darp/psikiyatri) | Fiziksel şiddeti veya psikolojik etkiyi somutlaştırır | Tarih ve olayla eşleşmeli; aralıklı raporlar güçlü |
| Sosyal medya / mesajlar | Güven sarsıcı davranış, hakaret, tehdit | Hukuka uygun elde edilmeli; noter tespiti önerilir |
| Banka kayıtları | Ekonomik şiddet, nafaka gücü, aşırı borçlanma | Dilekçede müzekkere olarak talep edilmeli |
| HTS / otel kayıtları | Sadakat ihlali veya güven sarsıcı davranış | Mahkeme aracılığıyla ilgili kurumlardan talep edilmeli |
| SED raporu | Nafaka / çocuk giderleri / tarafların ekonomik durumu | Özellikle nafaka ve tazminat talebi için kritik |
Tanıkların “Soyut” Kalması Riski
Tanıklar “çok geçimsizlerdi, anlaşamıyorlardı” gibi genel ifadeler kullanırsa, hâkimin vicdanî kanaatini oluşturmak güçleşir. Her tanığın beyanı şu üç unsuru taşımalıdır:
- “Şu tarihte” — ne zaman olduğu
- “Şu adreste / şu ortamda” — nerede olduğu
- “Bizzat gördüm / işittim” — ne olduğu ve nasıl gördüğü
Dava Açılınca Geçici Tedbirler (TMK m.169)
TMK Madde 169 — Geçici Önlemler
“Boşanma veya ayrılık davası açılınca hâkim, davanın devamı süresince gerekli olan, özellikle eşlerin barınmasına, geçimine, eşlerin mallarının yönetimine ve çocukların bakım ve korunmasına ilişkin geçici önlemleri re’sen alır.”
Dava Başında Talep Edilmesi Gereken Tedbirler
- Tedbir nafakası: Dava süresince eş ve çocuklar için geçici geçim güvencesi
- Geçici velayet ve kişisel ilişki: Çocukların dava süresince nerede kalacağı ve görüş takvimi
- Müşterek konut tahsisi: Ortak konutun hangi eşe bırakılacağı
- 6284 kapsamında tedbirler: Varsa şiddet riski için uzaklaştırma ve yaklaşma yasağı
Fer’î Talepler: Nafaka ve Tazminat Kusurla Bağlantılıdır
Yargıtay 2. Hukuk Dairesi — Fer’îler Kusurla Sıkı Bağlantılıdır
“Boşanma davasının fer’i niteliğindeki nafaka ve tazminat talepleri… boşanma kararı ve boşanmanın fer’ilerine ilişkin kararlar ‘boşanmaya sebebiyet veren olaylarda tarafların kusur durumu’ ile birbirlerine sıkı sıkıya bağlıdırlar.”
2. HD, 2019/1505 E., 2019/7166 K.
Yoksulluk Nafakası (TMK m.175)
Boşanma nedeniyle yoksulluğa düşecek eş, kusuru daha ağır olmamak koşuluyla diğer eşten talep edebilir.
Kusur dengesi doğru kurgulanmazsa nafaka hakkı riske girer.
İştirak Nafakası (TMK m.182/330)
Velayet verilmeyen ebeveynin çocuğun giderlerine katılması. Çocuğun hakkıdır; kusurdan görece bağımsız ama ödeme gücü değerlendirilir.
Maddi Tazminat (TMK m.174/1)
Mevcut veya beklenen menfaatleri boşanma yüzünden zedelenen kusursuz / daha az kusurlu eşin talebi.
Boşanma kesinleşmesinden 1 yıl içinde ayrıca da açılabilir.
Manevi Tazminat (TMK m.174/2)
Boşanmaya sebep olan olaylar nedeniyle kişilik hakkı saldırıya uğrayan daha az kusurlu eşin talebi. Yalnızca toplu ödenir; irat bağlanamaz.
Velayet ve Kişisel İlişki (TMK m.182)
Çocuğun üstün yararı esas alınarak belirlenir. Sosyal inceleme raporu (SİR) velayet kararında kilit rol oynar.
Tedbir Nafakası (TMK m.169)
Dava süresince hâkim re’sen belirlediği geçici nafakadır. Boşanma kararıyla yerini yoksulluk nafakasına bırakır.
Dilekçe ve Dosya Planı: Pratik Strateji
Dilekçe Omurgası
- Evlilik ve çocuk bilgileri (tarih, nüfus)
- Kronolojik olay örgüsü (numaralı madde madde)
- Her olaya delil eşleştirmesi (tanık adı, belge, rapor)
- Kusur değerlendirmesi (karşı tarafın kusurları + savunma)
- Talepler listesi: boşanma + tedbir nafakası + yoksulluk nafakası + iştirak nafakası + tazminat + velayet + kişisel ilişki
Delil Paketi: Az Ama Güçlü
- 2–4 görgüye dayalı tanık (somut, tarihli anlatım)
- 1–2 kritik resmi belge (darp raporu, 6284 kararı, hastane kaydı)
- Hedefli müzekkere (HTS, banka, otel — tarih aralığı sınırlı)
- Gerekirse sosyal medya noter tespiti
Kaçınılması Gereken Hatalar
- Soyut tanık anlatımı (“anlaşamıyorlardı”) — somutlaştırılmadan bırakmak
- Tüm olayları tek tanıkla ispatlamaya çalışmak
- Kusur dengesi kurulmadan fer’î taleplerin ihmal edilmesi
- Tedbir nafakası ve geçici velayet talebini ertelelemek
TMK m.166 ile Özel Boşanma Sebeplerinin Farkı
| Konu | TMK m.166 (Genel Sebep) | TMK m.161-165 (Özel Sebepler) |
|---|---|---|
| Kapsam | Sınırsız olay türü — geniş | Sınırlı: zina, hayata kast, suç işleme vb. |
| Kusur şartı | Davacı daha ağır kusurlu olmamalı; davalının az kusuru aranır | Kusur ispat gerekir (zina, şiddet, suç vb. somut eylem) |
| İspat güçlüğü | Orta — hâkim geniş takdir kullanır | Yüksek — somut ve ağır eylemin ispatı şart |
| Af/hak düşürme | Genel olarak söz konusu değil | Özel sebeplerde 6 ay / 5 yıl süre ve af ile hak düşer |
| Kullanım sıklığı | En sık kullanılan boşanma sebebi | Özel sebep ispatlanabilirse güçlü ama riskli |
İzmir’de TMK m.166 Davaları
İzmir Aile Mahkemelerinde TMK m.166/1 davaları, çekişmeli boşanma davalarının büyük çoğunluğunu oluşturmaktadır. Hâkimlerin vicdanî kanaat kriteri doğrultusunda somut, tarihli ve görgüye dayalı tanık anlatımlarını soyut anlatımlara tercih ettiği görülmektedir. HGK’nın “davalının az da olsa kusurlu olması” içtihadı İzmir pratiğinde de etkin biçimde uygulanmakta; “karşı tarafın tamamen kusursuz olduğu” argümanına dayanan dilekçelerde mahkemeler genellikle davalı tarafın olaylar karşısındaki pasif tutumunu bile kusur bağlamında değerlendirmektedir. 14.11.2024 tarihli TMK m.166/4 değişikliğiyle 1 yıla inen bekleme süresi İzmir’deki daha önce davası reddedilen kişiler için somut bir strateji değişikliği yaratmıştır.
Sıkça Sorulan Sorular
Sadece ben kusurluysam dava açabilir miyim?
Kanun “eşlerden her biri dava açabilir” dese de Yargıtay tam kusurlu eşin boşanma elde etmesini her zaman kabul etmez (HGK 2019/340 K.). Davacı daha ağır kusurluysa davalı davaya itiraz edebilir. Bu durumda boşanma ancak iki koşulda mümkün olabilir: itirazın hakkın kötüye kullanımı niteliğinde olması ve evlilik birliğinin devamında davalı ve çocuklar açısından korunmaya değer yarar kalmaması. Bu iki koşulun hâkim tarafından tespit edilmesi gerekir.
Boşanma davası ne kadar sürer?
TMK m.166/1 çekişmeli boşanma davaları İzmir Aile Mahkemelerinde ortalama 12-24 ay arasında sonuçlanmaktadır. Delil toplanması (tanık, müzekkere, bilirkişi, sosyal inceleme), taraf sayısı ve itirazlar bu süreyi uzatabilir. Anlaşmalı boşanma ise genellikle 1-3 duruşmada kesinleşmektedir. Çekişmeli boşanmada feraî talepler (nafaka, tazminat, velayet) de davayı uzatabilir; ancak en kapsamlı dosyalarda dahi hak koruması açısından çekişmeli yol daha sağlam güvence sağlar.
Daha önce boşanma davam reddedildi; ne yapabilirim?
14.11.2024 tarihli TMK m.166/4 değişikliğiyle ret kararının kesinleşmesinden itibaren 1 yıl geçmiş ve bu süre içinde ortak hayat yeniden kurulamamışsa yeni bir boşanma davası açabilirsiniz. Bu yeni düzenleme, daha önce 3 yıl olan bekleme süresini 1 yıla indirmiştir. Ret kararının kesinleşme tarihini ve o tarihten bu yana birlikte yaşayıp yaşamadığınızı belgeleyen delillerin hazırlanması gerekmektedir.
Tanık yoksa boşanma mümkün mü?
TMK m.184 gereğince hâkim her türlü delili serbestçe takdir eder; tanık zorunlu değildir. Darp raporu, hastane kaydı, 6284 kararı, mesajlar (hukuka uygun elde edilmiş), banka kayıtları ve olay tarihleriyle örtüşen belgeler tanık olmaksızın da hâkimin vicdanî kanaatini oluşturabilir. Ancak pratikte tanık desteği, diğer delillerle birlikte sunulduğunda dosyayı önemli ölçüde güçlendirmektedir.
Nafaka ve tazminat taleplerim için kusur ne kadar önemli?
Çok kritiktir. Yargıtay 2. HD 2019/7166 K. kararına göre boşanma davası ile nafaka ve tazminat talepleri “tarafların kusur durumu” ile birbirlerine sıkı sıkıya bağlıdır. Yoksulluk nafakası için talep eden eşin “kusuru daha ağır olmamak” koşulu; maddi ve manevi tazminat için “kusursuz veya daha az kusurlu olmak” şartı aranır. Kusur dengesi doğru kurgulanmadan sunulan davada hem boşanma kararı hem fer’î talepler riske girebilir.
Uzmanlık
Bu rehber, İzmir Barosu’na kayıtlı Av. Melisa Ezgi Şimşek tarafından TMK m.166 ve Hukuk Genel Kurulu kararları esas alınarak hazırlanmıştır.
Güncellik
HGK 2020/333, 2020/475, 2019/340, 2019/378, 2021/241, 2021/247, 2019/1397 K.; 2. HD 2019/7166 K.; 14.11.2024 tarihli TMK m.166/4 değişikliği yansıtılmıştır. Son güncelleme: Mart 2025.
Yasal Kaynaklar
4721 sayılı TMK m.166, m.169, m.174-175, m.182, m.184; 7532 sayılı Kanun m.13 (TMK m.166/4 değişikliği, 14.11.2024).
İzmir Boşanma Avukatı — Çekişmeli Boşanma Davası
Evlilik birliğinin temelinden sarsılması davasında kusur dağılımının nasıl kurgulanacağı, delil paketinin nasıl oluşturulacağı ve fer’î taleplerin nasıl güvence altına alınacağı; hem boşanma kararı hem nafaka/tazminat boyutunda başarıyı belirleyen kritik adımlardır. İzmir’de yanınızda olmak için iletişime geçin.