Tam Yargı Davası Nedir? İdarenin Kusurlu Sorumluluğu
Tam yargı davası, idarenin işlem veya eylemi yüzünden kişisel hakkı doğrudan zarar gören kişinin açtığı tazminat davasıdır. Dava idare mahkemesinde görülür. Amaç, maddi ve manevi zararın idareye ödetilmesidir.
Tam Yargı Davası Nedir?
- Dayanağı Anayasa m. 125 ve İYUK m. 2/1-b hükmüdür.
- Konusu idari işlem, idari eylem veya idari sözleşme olabilir.
- Maddi ve manevi tazminat birlikte istenebilir.
- Dava kamu görevlisine değil idareye açılır.
İdarenin Kusurlu Sorumluluğu Nedir?
- Hizmet kusuruna dayanır.
- Hizmet kötü işlemiş, geç işlemiş veya hiç işlememiştir.
- Zarar ile hizmet arasında illiyet bağı aranır.
- Kusur yoksa kusursuz sorumluluk devreye girebilir.
Bu Yazıda Neler Var
- Tam yargı davası nedir?
- İptal davasından farkı nedir?
- İdarenin kusurlu sorumluluğu nedir?
- Kusur yoksa tazminat istenir mi?
- Dava şartları nelerdir?
- Dava açma süresi ne kadar?
- Tam yargı davası nasıl açılır?
- Görevli ve yetkili mahkeme hangisi?
- Hangi tazminatlar istenir?
- Kusur nasıl ispatlanır?
- Örnek olaylar
- Karara itiraz nasıl yapılır?
- Sık yapılan hatalar
- Anayasal dayanak ve Danıştay uygulaması
- Sık sorulan sorular
Tam Yargı Davası Nedir?
2577 Sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu m. 2/1-b (Özet)
İdari eylem ve işlemlerden dolayı kişisel hakları doğrudan ihlal edilenler tam yargı davası açabilir.
Tam yargı davası, idareye karşı açılan tazminat davasıdır. İdarenin bir işlemi veya eylemi size zarar verdiyse bu zararı idareden isteyebilirsiniz. Dava idare mahkemesinde görülür.
Özel hukuktaki maddi ve manevi tazminat davasına benzer. Fark, davalının bir kamu idaresi olmasıdır. Bakanlık, belediye, üniversite veya devlet hastanesi davalı olabilir.
Anayasa m. 125 bu sorumluluğu açıkça kurar. Hükme göre idare, kendi eylem ve işlemlerinden doğan zararı ödemekle yükümlüdür.
Tam yargı davası yalnızca tazminat davası değildir. Vergi iadesi gibi geri alma (istirdat) talepleri ve idari sözleşmelerden doğan davalar da bu gruba girer. Uygulamada en sık görülen tür ise tazminat davasıdır.
Tam Yargı Davası ile İptal Davası Arasındaki Fark
İki dava sık karıştırılır. İptal davası işlemi ortadan kaldırır. Tam yargı davası ise zararı ödetir.
| Ölçüt | İptal Davası | Tam Yargı Davası |
|---|---|---|
| Amaç | Hukuka aykırı işlemin kaldırılması | Zararın tazmini |
| Konu | Yalnızca idari işlem | İdari işlem, eylem veya sözleşme |
| Kim açar? | Menfaati ihlal edilen | Kişisel hakkı doğrudan ihlal edilen |
| Sonuç | İşlem geçmişe etkili olarak kalkar | İdare tazminat öder |
| Harç | Maktu | Nispi (talep edilen tutara göre) |
İki dava birlikte de açılabilir. İşlem hem hukuka aykırıysa hem de zarar doğurduysa bu yol tercih edilir. Önce iptal davası açıp sonra tazminat istemek de mümkündür.
İdarenin Kusurlu Sorumluluğu (Hizmet Kusuru) Nedir?
İdarenin kusurlu sorumluluğu, kamu hizmetinin kuruluşunda veya işleyişinde bir aksaklık bulunmasına dayanır. Buna hizmet kusuru denir. Kusur, belirli bir memura değil hizmetin kendisine bağlanır.
Danıştay hizmet kusurunu üç halde kabul eder.
1. Hizmetin Kötü İşlemesi
Hizmet verilmiştir ama gereği gibi verilmemiştir. Hatalı ameliyat veya yanlış ilaç uygulaması buna örnektir.
2. Hizmetin Geç İşlemesi
Hizmet makul sürede sunulmamıştır. Ambulansın çok geç gelmesi veya ruhsatın aylarca verilmemesi bu gruptadır.
3. Hizmetin Hiç İşlememesi
İdare yapması gereken işi hiç yapmamıştır. Açık rögar kapağının kapatılmaması veya denetimin yapılmaması bu hale girer.
Hizmet kusuru mu, kişisel kusur mu?
Memurun görevi sırasında yaptığı hata kural olarak hizmet kusurudur. Bu durumda dava memura değil idareye açılır. Anayasa m. 129/5 bunu emreder.
İdare tazminatı öder, sonra kusurlu görevliye rücu edebilir. Memurun görevle ilgisi olmayan, tamamen kişisel davranışı ise ayrıdır. O halde dava adli yargıda kişinin kendisine açılır.
Anayasa m. 129/5 (Özet)
Memurların ve diğer kamu görevlilerinin yetkilerini kullanırken işledikleri kusurlardan doğan tazminat davaları, kendilerine rücu edilmek kaydıyla ancak idare aleyhine açılabilir.
Kusur Yoksa Tazminat İstenebilir mi? Kusursuz Sorumluluk
Evet, bazı hallerde istenebilir. İdarenin kusuru ispatlanamasa bile zarar tazmin edilebilir. Mahkeme önce hizmet kusurunu araştırır. Kusur yoksa kusursuz sorumluluk ilkelerine bakar.
- Risk (tehlike) ilkesi: İdare tehlikeli bir faaliyet yürütüyorsa doğan zarardan sorumludur. Silah, patlayıcı ve enerji nakil hatları buna örnektir.
- Fedakarlığın denkleştirilmesi: Kamu yararına yapılan bir iş belirli kişilere özel ve olağan dışı zarar veriyorsa bu zarar karşılanır. Uzun süren yol çalışması nedeniyle iş yerinin kapanması tipik örnektir.
- Sosyal risk ilkesi: Terör olayları gibi toplumsal nitelikli zararlar için uygulanır. Bu alanda 5233 sayılı Kanun kapsamında ayrı bir başvuru yolu da vardır.
Bu ayrım dilekçe yazarken önemlidir. Talep yalnızca kusura dayandırılırsa dava zayıflayabilir. Uygulamada her iki sorumluluk türü birlikte ileri sürülür.
Tam Yargı Davasının Şartları Nelerdir?
Mahkemenin tazminata hükmetmesi için beş unsur birlikte aranır.
1. İdari Faaliyet
Zarar bir idari işlemden, eylemden veya sözleşmeden doğmalıdır.
2. Zarar
Maddi veya manevi bir zarar gerçekleşmiş olmalıdır. Zarar kesin ve hesaplanabilir olmalıdır.
3. İlliyet Bağı
Zarar ile idarenin faaliyeti arasında neden sonuç ilişkisi bulunmalıdır.
4. Sorumluluk Sebebi
Hizmet kusuru veya kusursuz sorumluluk hallerinden biri gerçekleşmelidir.
5. Hak İhlali
Davacının kişisel hakkı doğrudan ihlal edilmiş olmalıdır. Yalnızca menfaat ihlali yetmez.
İlliyet bağını kesen haller sorumluluğu kaldırır veya azaltır. Mücbir sebep, zarar görenin kendi kusuru ve üçüncü kişinin kusuru bu hallerdir.
Tam Yargı Davası Açma Süresi
Süre, zararın işlemden mi yoksa eylemden mi doğduğuna göre değişir. Tam yargı davası açarken en çok hata bu aşamada yapılır.
| Zararın Kaynağı | Süre | Başlangıç |
|---|---|---|
| İdari işlem (doğrudan dava) | 60 gün | İşlemin tebliğini izleyen gün |
| İdari işlem (önce iptal davası) | 60 gün | İptal kararının tebliği |
| İşlemin icrası | 60 gün | İcra tarihi |
| İdari eylem (idareye başvuru) | 1 yıl, her halde 5 yıl | Eylemin öğrenilmesi ve eylem tarihi |
| İdari eylem (dava) | 60 gün | Ret cevabının tebliği veya 30 günlük sessizlik |
2577 Sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu m. 13 (Özet)
İdari eylemlerden hakları ihlal edilenler, eylemi öğrendikleri tarihten itibaren bir yıl ve her halde eylem tarihinden itibaren beş yıl içinde idareye başvurmalıdır. İstek reddedilirse veya otuz gün içinde cevap verilmezse dava süresi içinde dava açılabilir.
İdari eylemde süre nasıl işler?
- Eylemi ve zararı öğrenirsiniz.
- Bir yıl içinde ilgili idareye yazılı tazminat başvurusu yaparsınız.
- İdare talebi reddederse ret yazısının tebliğinden itibaren 60 gün içinde dava açarsınız.
- İdare 30 gün cevap vermezse talep reddedilmiş sayılır. 60 günlük süre bu tarihte başlar.
- Eylemin üzerinden beş yıl geçmişse başvuru hakkı düşer.
Dikkat: Güncel kanun metninde idarenin cevap süresi 30 gündür. Eski kaynaklarda bu süre 60 gün olarak geçer. Hesabı eski süreye göre yapmak davanın süreden reddine yol açabilir.
Eylemlerde idareye başvuru bir dava şartıdır. Başvuru yapmadan açılan dava, dilekçenin idareye gönderilmesiyle sonuçlanır ve zaman kaybettirir.
Tam Yargı Davası Nasıl Açılır?
Tam Yargı Davası Nasıl Açılır? Adım Adım
- Zararın kaynağı belirlenir. İşlem mi, eylem mi olduğu netleştirilir.
- Deliller toplanır. Rapor, tutanak, fatura ve fotoğraflar dosyalanır.
- Eylem söz konusuysa idareye yazılı başvuru yapılır.
- Dava dilekçesi hazırlanır. Talep edilen tazminat tutarı açıkça yazılır.
- Dilekçe yetkili idare mahkemesine verilir. Harç ve posta gideri yatırılır.
- İdare savunmasını sunar. Dilekçeler aşaması tamamlanır.
- Mahkeme gerekirse bilirkişi incelemesi ve keşif yaptırır.
- Karar verilir. Taraflar istinaf yoluna başvurabilir.
Tazminat miktarı sonradan artırılabilir mi?
Evet. Dilekçede bir tutar göstermek zorunludur. Fakat zararın tam miktarı çoğu zaman bilirkişi raporuyla ortaya çıkar. İYUK m. 16/4 bu sorunu çözer.
Davacı, karar verilinceye kadar talebini bir defaya mahsus artırabilir. Artırılan kısmın harcı ayrıca ödenir. Bu hak ikinci kez kullanılamaz.
Duruşma yapılır mı?
İdari yargıda inceleme evrak üzerinden yapılır. Tam yargı davalarında talep kanundaki parasal sınırı aşıyorsa taraflar duruşma isteyebilir. İstem dilekçede açıkça belirtilmelidir.
Görevli ve Yetkili Mahkeme
Görevli mahkeme kural olarak idare mahkemesidir. Yetkili mahkeme İYUK m. 36 uyarınca sırayla belirlenir.
- Zararı doğuran idari uyuşmazlığı çözmeye yetkili mahkeme.
- Zarar bir hizmetten veya eylemden doğmuşsa hizmetin görüldüğü ya da eylemin yapıldığı yer mahkemesi.
- Diğer hallerde davacının yerleşim yeri mahkemesi.
Örneğin Bornova’daki bir devlet hastanesinde yaşanan zarar için İzmir idare mahkemeleri yetkilidir.
Her idare kaynaklı zarar idari yargıda görülmez. Trafik kazalarından doğan sorumluluk davaları Karayolları Trafik Kanunu m. 110 gereği adli yargıdadır. Yol kusuruna dayalı talepler için karayolları ve belediye kusuru nedeniyle tazminat davası yazımıza bakabilirsiniz.
Fiili yolla taşınmaza el koyma da adli yargının konusudur. Ayrıntı için kamulaştırmasız hukuki el atma yazımız yol gösterir.
Hangi Tazminat Kalemleri İstenebilir?
| Kalem | Kapsam |
|---|---|
| Maddi tazminat | Tedavi giderleri, iş gücü kaybı, kazanç kaybı ve mal zararı |
| Destekten yoksun kalma | Ölüm halinde geride kalanların kaybettiği destek |
| Manevi tazminat | Acı, elem ve yaşam kalitesindeki düşüş |
| Faiz | Yasal faiz, kural olarak idareye başvuru tarihinden başlar |
Manevi tazminat bir zenginleşme aracı değildir. Mahkeme tutarı olayın ağırlığına ve kusurun derecesine göre belirler.
Faiz talebi dilekçede açıkça yazılmalıdır. Yazılmayan faize mahkeme kendiliğinden hükmetmez.
İdarenin Kusuru Nasıl İspatlanır?
İdari yargıda mahkeme delilleri kendiliğinden de araştırır. Yine de güçlü bir dosya sonucu belirler. Başlıca deliller şunlardır.
- Olay yeri tutanakları ve kolluk raporları
- Hastane kayıtları, epikriz ve Adli Tıp raporları
- Kurum içi yazışmalar ve soruşturma raporları
- Fotoğraf, video ve kamera kayıtları
- Bilirkişi raporu ve keşif
- Fatura, bordro ve gelir belgeleri
- Ceza dosyası veya disiplin dosyası
Sağlık davalarında belirleyici delil çoğu zaman Adli Tıp Kurumu raporudur. Altyapı kaynaklı zararlarda ise keşif ve teknik bilirkişi raporu öne çıkar.
Uygulamadan Örnek Olaylar
Sağlık Hizmeti
Devlet veya üniversite hastanesindeki hatalı tedavi için dava idareye açılır. Hekim doğrudan davalı gösterilmez.
Belediye Altyapısı
Açık bırakılan çukur, taşan kanalizasyon veya devrilen ağaç nedeniyle doğan zararlar hizmet kusuruna dayanır.
Okul ve Yurt
Gözetim eksikliği yüzünden öğrencinin yaralanması idarenin sorumluluğunu doğurabilir.
Hukuka Aykırı İşlem
İptal edilen atama, ruhsat iptali veya yıkım işlemi nedeniyle uğranılan kayıp tazminat konusu olur.
Yargılamanın makul süreyi aşması da ayrı bir tazminat sebebidir. Bu konuyu yıllardır süren dava tazminat kazandırır mı yazımızda anlattık.
Karara Karşı İstinaf ve Temyiz
İdare mahkemesi kararına karşı 30 gün içinde bölge idare mahkemesine istinaf başvurusu yapılabilir. İzmir’deki davalar için merci İzmir Bölge İdare Mahkemesidir.
Küçük tutarlı davalarda karar kesin olabilir. Yüksek tutarlı davalarda Danıştay’a temyiz yolu da açıktır. Parasal sınırlar her yıl güncellenir.
Sık Yapılan Hatalar
- Bir yıllık başvuru süresini kaçırmak.
- İdarenin sessiz kalma süresini 60 gün sanmak.
- Davayı yanlış yargı kolunda açmak.
- Kamu görevlisini davalı göstermek.
- Tazminat miktarını dilekçede belirtmemek.
- Faiz talep etmeyi unutmak.
- Yalnızca kusura dayanıp kusursuz sorumluluğu ileri sürmemek.
- Delilleri toplamadan dava açmak.
Anayasal Dayanak ve Danıştay Uygulaması
Anayasa m. 125 (Özet)
İdarenin her türlü eylem ve işlemine karşı yargı yolu açıktır. İdare, kendi eylem ve işlemlerinden doğan zararı ödemekle yükümlüdür.
Yerleşik Uygulama: Önce Hizmet Kusuru Araştırılır
Danıştay, tazminat davalarında önce hizmet kusurunun bulunup bulunmadığının incelenmesini arar. Kusur saptanamazsa kusursuz sorumluluk ilkeleri değerlendirilir.
Yerleşik Uygulama: Görev Kusurunda Davalı İdaredir
Kamu görevlisinin görevi sırasında ve görevinden doğan kusuru hizmet kusuru sayılır. Dava idareye yöneltilir, idare ödediği tazminatı görevliye rücu eder.
Tam yargı davasında süre hesabı, doğru yargı kolu ve tazminat tutarının belirlenmesi birlikte planlanmalıdır. Dosyanın baştan doğru kurulması hak kaybını önler.
Sık Sorulan Sorular
Tam yargı davası nedir?
Tam yargı davası, idarenin işlem veya eyleminden zarar gören kişinin idare mahkemesinde açtığı tazminat davasıdır. Maddi ve manevi zararın idareden tahsili istenir.
İdarenin kusurlu sorumluluğu ne demektir?
İdarenin kamu hizmetini kötü, geç veya hiç yerine getirmemesi nedeniyle doğan sorumluluktur. Bu duruma hizmet kusuru denir.
Tam yargı davası açma süresi ne kadardır?
İdari işlemlerde süre tebliğden itibaren 60 gündür. İdari eylemlerde önce bir yıl ve her halde beş yıl içinde idareye başvurulur. Ret veya 30 günlük sessizlikten sonra 60 gün içinde dava açılır.
Tam yargı davası hangi mahkemede açılır?
Görevli mahkeme idare mahkemesidir. Yetkili mahkeme çoğunlukla hizmetin görüldüğü veya eylemin yapıldığı yerdeki idare mahkemesidir.
Tam yargı davası ile iptal davası birlikte açılabilir mi?
Evet. İşlem hem hukuka aykırıysa hem de zarar doğurduysa iki talep aynı dilekçede ileri sürülebilir. Önce iptal davası açıp sonra tazminat istemek de mümkündür.
İdarenin kusuru yoksa tazminat alınabilir mi?
Bazı hallerde alınabilir. Risk ilkesi, fedakarlığın denkleştirilmesi ve sosyal risk ilkesi kusur aranmadan tazminata imkan verir.
Tam yargı davasında dava memura mı açılır?
Hayır. Görev sırasında işlenen kusurlarda dava idareye açılır. İdare ödediği tazminat için kusurlu görevliye rücu edebilir.
Tam yargı davasında tazminat miktarı artırılabilir mi?
Evet. Davacı, karar verilinceye kadar talebini bir defaya mahsus artırabilir. Artırılan tutarın harcı ayrıca ödenir.
Tam yargı davası ne kadar sürer?
Süre dosyaya göre değişir. Bilirkişi incelemesi gereken davalar ilk derecede genellikle bir ila iki yıl sürer. İstinaf aşaması süreyi uzatır.
Yazar Hakkında
Bu içerik Av. Melisa Ezgi Aslan tarafından hazırlanmıştır. Dayanak olarak Anayasa m. 125 ve 129, 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu m. 2, 12, 13, 16 ve 36 ile Danıştay’ın yerleşik uygulaması kullanılmıştır. Dosyanıza özel bilgi için hukuki danışmanlık alınması önerilir.
Av. Melisa Ezgi Aslan, İzmir merkezli hukuk hizmetlerinin yanı sıra Konak, Karşıyaka, Bornova, Buca, Bayraklı, Çiğli, Gaziemir ve Karabağlar ilçelerinde idare hukuku ve tam yargı davası alanında müvekkillerine hukuki destek sunmaktadır. İdari davalar İzmir İdare Mahkemelerinde ve İzmir Bölge İdare Mahkemesinde takip edilmektedir.